Superprof Barejev heeft geen voorbereiding nodig
Tekst: Eric van Reem
Foto's: Albert Vasse en Eric van Reem
Analyses: Jan van Reek
Van 28-31 januari organiseerde de stichting Chess Events Maastricht voor de derde keer een match mens tegen machine in het Centre Céramique in Maastricht. In 2001 won het Nederlandse schaakprogramma Rebel van GM John van der Wiel, vorig jaar kwam Nederlands kampioen Loek van Wely na vier opwindende partijen tegen Rebel Century niet verder dan een 2-2 gelijkspel. Dit jaar besloot de organisatie de Russische topspeler Evgeny Barejew (ELO 2729), winnaar van het Corus toernooi in 2002 en de nummer 8 van de wereld en het Engelse topprogramma Hiarcs van Mark Uniacke uit te nodigen. Ook nu kon de mens de machine niet bedwingen: na vier remises eindigde de match in een gelijkspel.
voorbereiding
Barejew had net voor de match in het loodzware Corus toernooi meegespeeld en had weinig tijd gehad om zich voor te bereiden op de computermatch: "Ik heb nog nooit een partij van Hiarcs gezien", aldus de 36jarige Rus. "Het maakt me niet uit hoe de naam van het programma is waar ik tegen speel. Ik werk zelf met Fritz 7 en ik ga ervan uit dat Hiarcs niet zoveel beter of anders speelt". Barejew eindigde als derde in het Corus toernooi, met 7,5 uit 13. Achter Anand en Polgar, maar voor drie wereldkampioenen: Kramnik, Ponomariov en Karpov. Uw redacteur nam de sympathieke Rus mee van Wijk aan Zee naar Maastricht en tijdens die drie uur durende autorit richting Limburg vertelde Barejew honderuit over zijn pas gespeelde toernooi in Wijk aan Zee, zijn kinderen, zijn hobby's en zijn plannen voor het komende jaar. Tevens informeerde hij naar de sterke en zwakke punten van zijn Engelse tegenstander.
Na aankomst in Maastricht speelde Barejew een serie vluggertjes tegen Hiarcs 8 om een indruk te krijgen van de speelstijl. Dat viel bepaald niet mee: Barejew wist namelijk geen enkele partij te winnen. De Rus was ook zonder secondant naar Maastricht gekomen. Op de tweede dag kwam de in Duitsland wonende Rus Igor Glek echter even langs om een paar varianten te bespreken. Barejew had in Wijk aan Zee contact opgenomen met Nederlands kampioen Loek van Wely, die vorig jaar in Maastricht tegen het Nederlandse programma Rebel 2-2 gelijk speelde. "Loek heeft me een paar tips gegeven", vertelde Barejew. "Bovendien heb ik met Kramnik over de te volgen strategie gesproken". De Rus secondeerde zijn landgenoot tijdens zijn WK-match tegen Kasparov in het jaar 2000.
Barjew heeft zelf niet vaak tegen een computer gespeeld. In 2000 speelde de Rus een partij in het supertoernooi van Dortmund tegen het programma Junior 6. Die partij eindigde in remise.
Mark Uniacke, de 38-jarige programmeur uit Noord-Londen had zich wel wekenlang intensief voorbereid op zijn tegenstander. "Sinds de release van Hiarcs 8 heb ik hard gewerkt aan een nog betere versie. Ik denk dat de versie die in Maastricht speelt minstens 50 ELO punten beter is dan de voorganger. Deze versie wint in mijn tests altijd met grote cijfers van Hiarcs 8". Mark Uniacke heeft in de jaren negentig regelmatig met zijn programma tegen mensen gespeeld. De bescheiden Engelsman was een graag geziene gast op de befaamde Aegon toernooien. In 1997 won Hiarcs een match tegen de Canadese IM Hergott en in hetzelfde jaar benutte Gary Kasparov het programma voor een geheime match ter voorbereiding op zijn tweekamp tegen Deep Blue. "Ik heb die partijen helaas nooit gezien", aldus Uniacke," maar ik heb me laten vertellen dat Hiarcs een paar partijen heeft gewonnen." Hier een winstpartij van Hiarcs 6 uit de match tegen Hergott:
In het Engelse computerschaakblad "Selective Search" vertelt Eric Hallsworth, de redacteur van het tijdschrift en verantwoordelijk voor het openingsboek van Hiarcs over de voorbereiding: "Voor de match hebben Mark en ik hard gewerkt aan het openingsboek en we hebben bepaalde openingen voor Barejew voorbereid. Verder hebben we nog aan andere punten gewerkt. Het is fascinerend, maar ook vaak frustrerend als het programma zetten speelt die we zo niet hadden bedoeld of een stelling verkeerd beoordeeld wordt.
Om de zes tot acht weken, na ongeveer 20-25 versies hadden we het gevoel dat we een goede nieuwe versie hadden. Versie 8.016, dat betekent de 16e versie sinds Hiarcs 8, was een hele goede versie. Maar pas rond versie 8.035 en 8.038 hadden we het gevoel dat we echt vooruitgang hadden geboekt. We proberen steeds kleine stapjes te maken, vier of vijf ELO puntjes hier, drie of vier punten daar... Het is niet mogelijk een versie te maken die plotseling 50 punten sterker is dan de vorige. Na de versie 8.038 moesten we tot versie 8.065 en daarna 8.098 wachten om er zeker van te zijn dat we een nieuwe versie hadden gemaakt die de "nieuwe versie 1" was. Iets vreemd gebeurde met programma 8.095. Op mijn computer draaide die versie als een trein, maar bij de computer van Mark werden de resultaten steeds slechter. Hij ontdekte een bug, verwijderde die en dat zou betekenen dat die versie zo goed zou moeten zijn ,dat hij zelfs Kasparov zou kunnen verslaan! Maar dat gebeurde niet: die de bug-versie speelde opeens erg slecht: dat zorgde voor verwarring! Moesten we die bug er weer in zetten? Goed draaiden weer de versies 8.125 en 8.165 en de versie die in Maastricht speelde was versie 8.196. In die versie werd nog de opdracht geprogrammeerd de dames zoveel mogelijk op het bord te houden indien mogelijk." Tot zover een kijkje in de keuken van Hallsworth en Uniacke.
Eerste Partij
In de eerste partij speelde Barejew een degelijke Franse partij. waarin het evenwicht nooit werd verbroken. Na 25 zetten leek zwart ietsje beter te staan, maar Hiarcs kon de stelling na dameruil verdedigen. Barejew probeerde het nog wel even, maar kon geen winstweg vinden. "Ik dacht dat ik bijna gewonnen stond", verklaarde de Rus achteraf, "maar dat viel toch tegen." Uniacke was niet ontevreden met het halve puntje. "Ik wilde met de ruilvariant een open stelling op het bord brengen. Gelukkig bleven de dames een tijdje op het bord, na de match van Kramnik tegen Fritz is wel duidelijk geworden dat de dames zo lang mogelijk op het bord moeten blijven."
Hiarcs draaide op een computer van lokale sponsor Paradigit computers: een Athlon 2400 (heeft 2000Mhz maar is net zo snel als een Pentium 2400) en 1 GB RAM. Gespeeld werd op een DGT bord, middels TOMA software konden de zetten live op de ChessBase server worden bekeken. Ook op de eigen site konden de partij live met commentaar van Jan van Reek worden gevolgd. Internationaal arbiter Albert Vasse zorgde voor rust en orde in de speelzaal in het prachtige Centre Ceramique.
"In deze partij heb ik waarschijnlijk ergens de winst laten liggen", aldus een wat teleurgestelde Barajev na de partij.
Tweede Partij
In de tweede partij van de match kwam een Engelse opening op het bord, misschien een vriendelijk eerbetoon van de Russen Glek en Barejew aan de Engelse programmeur Mark Uniacke? Hiarcs bracht al op de 11e zet een nieuwtje (11...Le6) en het sterke strategische programma voelde zich aanvankelijk prima in het middenspel. De Rus speelde echter fijne positionele zetjes en kon daardoor het kleine witte voordeel langzaam maar zeker uitbouwen. Maar hoe het voordeel om te zetten?
Igor Glek wist het ook niet: "Nou, tegen een mens is het best een prettige stelling, maar tegen een computer is het toch een ander verhaal. Een computer vind het niet erg te moeten verdedigen en vind vaak de beste zetten. Ik heb zelf niet vaak tegen een computer gespeeld, maar ik kan me nog wel een partij tegen Fritz 3 herinneren die ik in Bonn in 1995 speelde. Ik dacht dat ik de computer gewoon mat kon zetten, maar de computer vond een aantal ongelooflijke goede verdedigende zetten. De partij eindigde in remise. In deze partij is het moeilijk voor Evgeni om verder te komen. Ik denk dat het remise wordt."
Met zetten als 36...e3 en 37...Pxb5 probeerde Hiarcs zelfs brutaal het initiatief over te nemen, maar het was eerder de 36-jarige Rus die kansjes kreeg. Dit bleek echter niet voldoende te zijn voor een serieuze winstpoging. Ook de tweede partij eindigde in remise.
Derde Partij
13 partijen in het Corus toernooi, dan op naar Maastricht en vier partijen tegen een computer spelen: superprofessional Evgeny Barejew kan maar niet genoeg van het schaakspel krijgen. Hij relativeert daarmee ook de voorbereiding van Kramnik en Kasparov, die enige tijd voor hun matches tegen respedievelijk Fritz en Junior nodig hadden om aan de schaakengines te wennen. Barejew gaat gewoon zitten en speelt zonder in noemenswaardige problemen te geraken tegen één van de sterkste schaakprogramma's ter wereld.
Toch wil ook een prof wel iets anders zien dan houten poppetjes en digitale borden, dus besloten match manager Hans Adriaanse, uw verslaggever en Evgeny Barejew na de tweede partij de nieuwe Bond-film "Die another day" te gaan bekijken. "Thuis in Moskou heb ik een stuk of 10 Bondfilms op video staan", aldus de Rus. En na de film lachte Barejew:" Hmmm, ik heb geen Russen in deze film gezien, betekent dat dat we niet meer de 'bad guys' zijn?" In de derde partij koos Barejew opnieuw voor de Franse verdediging, maar Hiarcs koos ditmaal niet de ruilvariant zoals in de eerste partij. Het Engelse programma pakte een pionnetje mee op b5, maar Barejew had geen problemen met zwart. Na 36 zetten eindigde de partij in remise.
Vierde Partij
Net als in de tweede partij speelde de Russische GM 1.c4, maar nu had Mark Uniacke zich wel voorbereid. Na het avondeten op donderdag vertrok Mark vroeg naar z'n hotel: "Nog even een paar varianten bekijken tegen 1.c4." Op vrijdagochtend stond voor de laatste partij een stadswandeling door de prachtige van een poederlaagje sneeuw voorziene binnenstad van Maastricht op het programma. Ruim om tijd kwamen Mark, de Maastrichtse webmaster en tourguide Daan Brorens en uw verslaggever aan het in Centre Ceramique voor de laatste partij. Samen met de inmiddels aangekomen Barejew en Jan van Reek werd de verlies partij van Kasparov tegen Junior bekeken, wat voor veel hilariteit zorgde. In de vierde partij kwam een Tarrasch-achtige stelling op het bord waarin zwart een klein voordeeltje had. Barejew wist het zwarte voordeel echter zeer geroutineerd te neutraliseren: de partij eindigde na 45 zetten in remise. Uniacke: "Hiarcs had in de vierde partij een voordeel van ongeveer een pionpunt, maar Barejew kon nog ontsnappen. Dat vond ik zeer indrukwekkend."
Tevreden gezichten
Met het gelijke spel konden beide partijen goed leven. Mark Uniacke heeft aan den lijve kunnen ervaren hoe sterk de topspelers daadwerkelijk zijn: "Het zal nog vele jaren duren voordat computers een stelling zo precies en goed kunnen beoordelen als een topgrootmeester", aldus de programmeur. "Ik heb veel kunnen Ieren in deze match". Barejew veklaarde met veel plezier tegen de computer te hebben gespeeld. "Het was leuker dan ik dacht. Ik heb mijn stijl niet aangepast aan de computer, het is helemaal niet nodig een anti-computerstratgle te ontwikkelen. Het niveau van de partijen was hoog: het is niet te zien dat ik de partijen tegen een computer heb gespeeld.
Ook de organisatie om Jan van Reek, Daniel Brorens, Jos Uiterwijk en match manager Hans Adriaanse was tevreden. Het aantal bezoekers op de eigen homepage was vele malen groter dan vorig jaar. Volgens webmaster Daniel Brorens bezochten ongeveer 15.000 bezoekers de hoofdpagina, 20.000 de matchpagina. De analyses werden per dag 5000 keer bekeken, de foto' s ongeveer 1000 keer. In een aantal Limburgse dagbladen werd aandacht besteed aan de match, ook de lokale televisie kwam langs. Wilt u zelf ook eens een kijkje nemen op de site? www.chessevents.nl is het adres. Ook volgend jaar is een mens-machine match gepland, over een nieuwe formule wordt reeds nagedacht.
In het volgende nummer kunt u een uitgebreid interview met Mark Uniacke lezen.
PS: Een weekje na de match stuurde Mark Uniacke een e-mail naar de redacteur: "Ik heb inmiddels al versie 8.204 bereikt! Het lijkt erop dat die versie nog sterker is dan de versie die tegen Barejew heeft gespeeld. (8 796) Een paar resultaten: tegen versie 8 765 (min of meer dezelfde versie als 8796) scoort deze versie 66-54 (55%), tegen Fritz 8008 67.5-62.5 (57.92%), en tegen Shredder 7. 66.5-53.5 (5542%) Met deze versie ga ik door!"