Veldheer Stellwagen handiger met computers dan Baramidze
Complete Chess in Maastricht
Eric van Reem
Twee jonge talenten uit Nederland en Duitsland, Daniël Stellwagen (16) en David Baramidze (15) speelden van 10 t/m 13 februari vier partijen Complete Chess tegen elkaar in het Centre Ceramique in Maastricht. Na een nederlaag in de eerste partij kwam Stellwagen nog knap terug. Hij won de tweede en vierde partij en besliste de match met 2,5-1,5 in zijn voordeel.
Wat is Complete Chess?
Na zijn nederlaag tegen supercomputer Deep Blue in 1996 besprak Gary Kasparov met Frederic Friedel van ChessBase de mogelijkheid samen met de computer tegen een ander mens-computer team te spelen. De speler mag daarbij tijdens de partij gebruik maken van databases en schaakengines om varianten te controleren. De bedenktijd moest volgens Kasparov beperkt worden tot 1 uur voor de hele partij, om de sportieve strijd aan het bord te behouden.
In 1998 speelde Kasparov de eerste Advanced Chess Match tegen de Bulgaar Veselin Topalov in het Spaanse Léon. De match eindigde in een 3-3 gelijkspel. Dat was de eerste en tevens laatste Advanced Chess match van Kasparov. De geplande match tegen Vishy Anand ging een jaar later niet door, omdat de Rus ruziede met de organisatie.
Ex-wereldkampioen Anatoli Karpov nam de plaats in van Kasparov en verloor kansloos met 5-1 van de ervaren computergebruiker Anand. Karpov had in 1999 zelfs grote problemen met het gebruik van de muis en wist zich geen raad met de geavanceerde schaaksoftware van ChessBase. Geen wonder, als je eerst twee uur voor de partij het programma ChessBase leert kennen, zoals Frederic Friedel beschreef in een artikel in CSS.
Anand won tevens de toernooien van Léon in 2000 en 2001. Pas in 2002 verloor de Indiër zijn eerste Advanced Chess Match: wereldkampioen Vladimir Kramnik bleek te sterk te zijn.
In hetzelfde jaar, in augustus 2002, speelden de grootmeesters Anand en Svidler een handicap Advanced Chess Match in het kader van de Chess Classic in Mainz. Zij moesten het met een langzame laptop opnemen tegen twee prominente amateurs, die met supersnelle computers mochten spelen. De grootmeesters wonnen eenvoudig. Uw redacteur had in Mainz de taak de beide amateurs voor te bereiden op de computermatches, maar dat heeft niet veel geholpen! Daar de spelers na de partijen klaagden dat meer tijd nodig is om verschillende varianten met de computer te berekenen, lag het voor de hand Advanced Chess met lange bedenktijden te proberen.
De stichting Chess Events Maastricht, die na de spannende matches Van der Wiel-Rebel in 2001, Van Wely-Rebel in 2002 en Hiarcs-Bareev in 2003 wel eens wat anders wilde dan een mens-machine match, pakte het idee op en organiseerde begin februari 2004 de match tussen de talenten Daniël Stellwagen (inmiddels 17) uit Nederland en David Baramidze (15), de in Dortmund wonende Georgiër. Het resultaat werd Complete Chess genoemd.
4 remises?
Vooraf werd gevreesd dat er vier remises op het bord zouden komen. ”De Limburger“ kopte: ”Mens en computer samen blunderen niet“. Jan van Reek van de Stichting Chess Events Maastricht vertelde in het artikel: ”Blunders uitgesloten. Het spel komt op een hoger niveau te liggen. Van wedstrijdvervalsing is geen sprake. Beide spelers hebben dezelfde hulpmiddelen. Maar uiteindelijk komt het op de schakers aan. De computer moet je zien als de rekenaar van de twee, de schaker als de strateeg, de veldheer.“
De spelers
Daniël (Met puntjes op de e, Daniël? ”Ik weet het eerlijk gezegd niet, ik zal eens in mijn paspoort kijken“) Stellwagen is in Nederland een bekende naam. Hij wordt gezien als het groootste talent sinds Jan Timman. In 2003 scoorde Stellwagen zijn eerste GM resultaat in Wijk aan Zee tijdens het Corus toernooi, en een paar maanden later bij het NK in Leeuwarden startte de jonge Soestenaar sensationeel met 4 uit 4, maar viel in de tweede helft van het toernooi wat terug. Toch scoorde hij op zijn tweede GM resultaat en werd uiteindelijk gedeeld tweede op het NK, achter Loek van Wely. Ronduit sensationeel was zijn score op een heel ander gebied: Daniël scoorde in december 2003 100% op de jaarlijkse, door ARVES georganiseerde oploswedstrijd van schaakstudies in Deventer. In Maastricht viel hij niet allen op door zijn volwassen optreden naast het bord, maar ook door zijn verbluffende kennis van Monty Python films. Zijn actuele rating is 2503.
David Baramidze (27-9-1987, geboren in Georgië) kennen we minder goed. Hij leerde het schaakspel op zijn vijfde van zijn vader en toen hij 8 jaar was werd hij tweede bij het WK onder 10, achter Teimour Radjabov, die inmiddels kind aan huis is in toernooien als Linares en Dortmund. Zes jaar geleden zocht de familie Baramidze politiek asiel in Duitsland en belandde in Dortmund, waar David inmiddels met de bekendere Arkadi Naiditsch het uithangbord van de in 1999 opgerichte ”Dortmunder Schachschule“ is. Die stichting betaalt de trainers van David, bv. GM Sigurd Lanka uit Letland. Op zijn 14e werd David IM en hij heeft op het moment een rating van 2456. David won vorig jaar onverwacht het Open toernooi van Deizisau in Duitsland, zijn grootste succes tot nu toe. Voor de familie Baramidze is David een belangrijke bron van inkomsten. Zijn vader, een werkoze bouwingenieur, wil na de politieke machtwisseling in Georgië graag terug naar zijn vaderland en ook David liet weten zich meer thuis te voelen in Georgië dan in Duitsland.
De partijen
De spelers mochten gebruik maken van software van sponsor ChessBase: de MegaBase 2004, met meer dan 2,5 miljoen partijen en de schaakengines Junior 8, Hiarcs 9, Fritz 8 en Shredder 8. Gespeeld werd op snelle Pentium 4 computers van sponsor Paradigit computers met 2,8 Ghz en 512 MB RAM. Na wat kleine probleempjes (Paradigit stuurde een PC zonder DVD drive) konden de spelers op maandagmiddag aan de slag voor een kleine trainingssessie met de organisatoren en scheidsrechter Geurt Gijssen. De spelers bleken Fritz 8 wel te kennen, maar hadden weinig ervaring met de andere programma´s. Vreemd, want een programma als Shredder is veelvuldig wereldkampioen en staat al een tijdje op de eerste plaats van de Zweedse computerranglijst. De jonge talenten lieten weten de computerschaakwereld niet op de voet te volgen. Tijdens de match experimenteerden de spelers echter uitvoerig met Shredder en Hiarcs, daarentegen werd meervoudig wereldkampioen Junior helemaal niet gebruikt tijdens de match.
In de eerste partij speelde Stellwagen een Draak en offerde een pion. Pas in het eindspel ging de op 1 maart 17 jaar geworden Stellwagen in de fout. De opmerkingen bij de partijen zijn gebaseerd op analyses van Jan van Reek.
Chess Events Maastricht 2004 (1)
In de tweede partij kon Stellwagen echter de stand alweer gelijk trekken. In een rustige Siciliaan kon wit een klein voordeeltje vasthouden en afwikkelen naar een voordelig eindspel:
Chess Events Maastricht 2004 (2)
”Baramidze lijdt hiermee letterlijk een computernederlaag. De winst in het pionneneindspel ligt achter de horizon van de machine“, schrijft Rini Kuijff op de website van de schaakbond. Dat klopt niet en de waarheid is veel simpeler: Baramidze heeft de stelling niet lang genoeg met zijn computermaatje geanalyseerd. Fritz 8 en Shredder 8 vinden de zet 39. Pc4 na 2 minuten en beoordeelt het resterende pionneneindspel als gewonnen voor wit. Ook verschillende amateurengines als YACE komen na enig denken op 39.Pc4 met een hele dikke plus.
De derde partij was na 2 uur spelen al afgelopen. De eerste 20 zetten werden snel op het bord gegooid, waarbij de spelers dezelfde partij op het scherm hadden staan, namelijk Lutz-Ye Jiangchuan uit 2001. Stellwagen dacht met zijn computer 45 minuten na over de zet 24…Dc7! wat veel beter is dan het zwakke 24…Txc4? van de Chinees, die snel van Lutz verloor. Een nieuwtje op de 24e zet, maar het goed mogelijk dat Stellwagen de stelling al goed kende. Hij speelde dezelfde opening een week of twee eerder in Wijk aan Zee tegen Eric Lobron. Baramidze wikkelde uiteindelijk met een leuke combinatie snel af naar remise.
Chess Events Maastricht 2004 (3)
”Ik weet wat ik morgen ga spelen“, vertelde Stellwagen de avond voor de partij, gezeten in een luie bioscoopstoel tussen matchmanager Hans Adriaanse en de perschef, net voor de film „The last Samurai“ zou gaan beginnen. „Ik ga ervan uit dat David weer Siciliaans gaat spelen“. Maar de jonge Dortmunder verraste in de laatste partij met het solide Russisch. Stellwagen startte met 12. h4 een (kamikaze?) aanval, die Baramidze met timide zetten probeerde te pareren. Te timide.
Chess Events Maastricht 2004 (4)
Een knappe overwinning van Stellwagen, zeker gezien de nederlaag in de eerste partij. Het is niet eenvoudig in zo´n korte match nog terug te komen. Baramidze liet zich tijdens de match te veel leiden door de computer en keek weinig naar de situatie op het bord. Stellwagen liet vaker de computer links liggen en analyseerde regelmatig ook zonder de hulp van de computer. Het leek erop dat de jonge Nederlander economischer gebruik maakte van de computer dan zijn tegenstander en niet alles geloofde wat de engines hem influisterden.
De organisatie was tevreden over het experiment en plant voor volgend jaar een nieuwe match met computers. Op deze plaats moeten we een compliment uitspreken aan de mannen achter de Stichting: Matchmanager Hans Adriaanse Jan van Reek, webmaster Daniel Brorens en Jos Uiterwijk die ook volgend jaar weer een fraai evenement willen organiseren. Op de website www.chessevents.nl kunt u uitgebreidere analyses van Jan van Reek lezen. Daar vindt u verder nog veel foto´s en informatie over Complete Chess van de perschef van het evenement.
PS Een week later zaten de spelers weer tegenover elkaar aan het bord, in het kader van de Fränkische Grossmeistertage in de Pulvermühle. Baramidze revancheerde zich voor de nederlaag in Maastricht en won de partij (zonder computers…)