Stellwagen handiger met computers dan Baramidze
Complete Chess in Maastricht
Eric van Reem
Twee jonge talenten uit Nederland en Duitland, Daniël Stellwagen (16) en David Baramidze (15) speelden van 10 t/m 13 februari vier partijen Complete Chess tegen elkaar in het Centre Céramique in Maastricht. Na een nederlaag in de eerste partij kwam Stellwagen knap terug. Hij won de tweede en vierde partij en besliste de match met 2½-1½ in zijn voordeel.
Na zijn nederlaag tegen supercomputer Deep Blue in 1996 besprak Gary Kasparov met Frederic Friedel van ChessBase de mogelijkheid samen met de computer tegen een ander mens-computer team te spelen. De speler mag daarbij. tijdens de partij gebruik maken van databases en schaakengines om varianten te controleren. De bedenktijd moest volgens Kasparov beperkt worden tot 1 uur voor de hele partij: om het wedstrijdelement te behouden. In 1998 speelde Kasparov de eerste Advanced Chess Match tegen de Bulgaar Veselin Topalov in het Spaanse Léon. De match eindigde in een 3-3 gelijkspel. Dat was de eerste en tevens laatste Advanced Chess match van Kasparov. De geplande match tegen Vishy Anand ging een jaar later niet door, omdat de Rus ruziede met de organisatie. Ex-wereldkampioen Anatoly Karpov nam de plaats in van Kasparov en verloor kansloos met 5-1 van de ervaren computergebruiker Anand. Karpov had in 1999 zelfs grote problemen met de muis om te gaan en wist zich geen raad met de geavanceerde schaaksoftware van ChessBase. Anand won tevens de toernooien van Léon in 2000 en 2001.
Pas in 2002 verloor de Indiër zijn eerste Advanced Chess Match, Vladimir Kramnik bleek te sterk te zijn. In hetzelfde jaar speelden de grootmeesters Anand en Svidler een handicap Advanced Chess Match in het kader van de Chess Classic in Mainz. Zij moesten het met een langzame laptop opnemen tegen twee amateurs, die met supersnelle computers mochten spelen. De grootmeesters wonnen makkelijk. Daar de spelers na de partijen klaagden dat meer tijd nodig is om verschillende varianten met de computer te berekenen, lag het voor de hand Advanced Chess met lange bedenktijden te proberen.
De stichting Chess Events Maastricht, die na de spannende matches Van der Wiel - Rebel 2001, Van Wely - Rebel in 2002 en Hiarcs - Bareev vorig jaar wel eens wat anders wilde, pakte het idee op en organiseerde begin februari de match tussen de talenten Daniël Stellwagen en David Baramidze. Het resultaat werd Complete Chess genoemd.
Vooraf werd gevreesd dat vier remises op het bord zouden komen. 'De Limburger' kopte 'Mens en computer samen blunderen niet'. Jan van Reek, van de Stichting Chess Events Maastricht, vertelde in het artikel: 'Blunders uitgesloten. Het spel komt op een hoger niveau te liggen. Van wedstrijdvervalsing is geen sprake. Beide spelers hebben dezelfde hulpmiddellen. Maar uiteindelijk komt het op de schakers aan. De computer moet je zien als de rekenaar van de twee, de schaker als de strateeg, de veldheer.'
De Spelers
Daniël (Met puntjes op de e, Daniël? 'Ik weet het eerlijk gezegd niet, ik zal eens in mijn paspoort kijken') Stellwagen is in Nederland een bekende naam en een nadere introductie is overbodig, maar David Baramidze (27-9-1987, geboren in Georgië) kennen we minder goed. Hij leerde het schaakspel op zijn vijfde van zijn vader en toen hij 8 jaar was werd hij tweede bij het WK onder 10, achter Teimour Radjabov. Zes jaar geleden zocht de familie Baramidze politiek asiel in Duitsland en belandde in Dortmund, waar David inmiddels met de bekendere Arkadi Naiditsch het uithangbord van de in 1999 opgerichte 'Dortmunder Schachschule' is. Zij betalen de trainers van David, bijv. GM Sigurd Lanka uit Letland. Op zijn 14e werd David IM en hij heeft op het moment een rating van 2456. Hij won vorig jaar onverwacht het Open toernooi van Deizisau in Duitsland, zijn grootste succes tot nu toe. Voor de familie Baramidze is David een belangrijke bron van inkomsten. Zijn vader, een werkloze bouwingenieur, wil na de politieke machtwisseling in Georgië graag terug naar zijn vaderland en ook David voelt zich meer thuis in Georgië dan in Duitsland.
De partijen
De spelers mochten gebruik maken van software van sponsor ChessBase: de MegaBase 2004, met meer dan 2,5 miljoen partijen en de schaakengines Junior 8, Hiarcs 9, Fritz 8 en Shredder 8. Gespeeld werd op snelle Pentium 4 computers van sponsor Paradigit, computers met 2,8 Ghz en 512 MB RAM. De spelers bleken Fritz 8 wel te kennen, maar hadden WeinIg ervaring met de andere programma's. Vreemd, want een programma als Shredder is veelvoudig wereldkampioen en staat al een tijdje op de eerste plaats van de Zweedse computerranglijst.
In de eerste partij speelde Stellwagen een Draak en offerde een pion. Pas in het eindspel ging de bijna 17 -jarige in de fout. De opmerkingen bij de partijen zijn gebaseerd op analyses van Jan van Reek.
In de tweede partij kon Stellwagen echter de stand alweer gelijk trekken. In een rustige Siciliaan hield hij wit een klein voordeeltje vast en wikkelde af naar een voordelig eindspel:
"Baramidze lijdt hiermee letterlijk een computernederlaag. De winst in het pionnen eindspel ligt achter de horizon van de machine", schrijft Rini Kuijf op de website van de schaakbond. Dat klopt niet en de waarheid is veel simpeler: Baramidze heeft de stelling niet lang genoeg met zijn computermaatje geanalyseerd. Fritz 8 en Shredder 8 vinden de zet 39. Pc4 na twee minuten en beoordelen het resterende pionneneindspel als gewonnen voor wit. Ook verschillende amateurengines als YACE komen na enig denken op 39. Pc4 met een hele dikke plus.
De derde partij was na twee uur spelen al afgelopen. De eerste 20 zetten werden snel op het bord gegooid, waarbij de spelers dezelfde partij op het scherm hadden staan, Lutz-Ye Jiang Chuan uit 2001. Stellwagen dacht met zijn computer 45 minuten na over de zet 24...Dc7! die veel beter is dan het zwakke 24...Txc4? van de Chinees, die snel van Lutz verloor. Baramidze wikkelde met een leuke combinatie snel af naar remise.
"Ik weet wat ik morgen ga spelen", vertelde Stellwagen de avond voor de partij, gezeten in een luie bioscoopstoel, net voor de film 'The Last Samurai' zou gaan beginnen, "Ik ga ervan uit dat David weer Siciliaans gaat spelen". Maar de jonge Dortmunder verraste in de laatste partij met het solide Russisch, Stellwagen startte met 12. h4 een (kamikaze?) aanval, die Baramidze met timide zetten probeerde te pareren. Te timide.
Een knappe overwinning van Stellwagen, zeker gezien de nederlaag in de eerste partij. Het is niet eenvoudig in zo'n korte match nog terug te komen. Baramidze liet zich tijdens de match te veel leiden door de computer en keek weinig naar de situatie op het bord. Stellwagen liet vaker de computer links liggen en analyseerde regelmatig ook zonder de hulp van de computer. Het leek erop dat de jonge Nederlander de computer handiger gebruikte dan zijn tegenstander en niet alles geloofde wat de computer hem influisterde.
De organisatie was tevreden over het experiment en plant voor volgend jaar een nieuwe match met computers. Op de website www.chessevents.nl kunt u uitgebreide analyses van Jan van Reek lezen. Daar vindt u verder nog foto's en informatie over Complete Chess.