Rekenmonster jaagt schaker op
23 februari 2002
MAASTRICHT - Bites versus hersencellen. Intelligente gedachtekronkels contra koele rekenkracht. De strijd tussen computer en menselijk brein intrigeert vele schaakliefhebbers. De tweekamp tussen Nederlands en Europees kampioen Loek van Wely en Rebel Century 4.0 in Maastricht wordt live gevolgd door honderden stukkenschuivers over de hele wereld. Hamvraag: is de computer straks meester over vlees en bloed? ,,Dat zou het einde van het schaak betekenen.'' Op de eerste verdieping van het prestigieuze Centre Ceramique, verstopt achter glazen vitrines met porseleinen kunstvoorwerpen, bevinden zich kantoorruimtes. Een argeloze voorbijganger zal niet in de gaten hebben dat achter de prefab wandjes een groots evenement plaatsvindt. Of hij zou het A-4tje moeten ontwaren waarop staat 'Ruimte in stilte betreden. Hier wordt op hoog niveau geschaakt. Dank u'.
Het hoog niveau wordt gevormd door Nederlands en Europees schaakkampioen Loek van Wely en zijn digitale tegenstrever Rebel Century 4.0, het rekenmonster van programmeur Ed Schröder. Zij strijden om de Maarten van Gils herdenkingstrofee, genoemd naar de vorig jaar zomer overleden voorzitter van het Verenigd Schaakgenootschap Maastricht (VSM).
Van Wely en Schröder zitten tegenover elkaar in een kantoorruimte vol pc's. Halverwege de zaal is met roodwit lint een scheidslijn aangebracht voor spelers en toeschouwers. Echt nodig is dat deze donderdagmiddag niet, want telkens zijn maar een man of drie aanwezig.
Op internet is dat anders. Tijdens deze derde van vier partijen volgen, deelt Daan Brorens trots mee, zo'n driehonderd schaakliefhebbers de wedstrijd. Brorens is verantwoordelijk voor de invoer van de wedstrijdgegevens op de site www.chessevents.nl. ,,In januari zijn we met onze site begonnen en tot maandag hadden we zo'n duizend hits. Op dit moment zijn er dat al zesduizend. Schaken is dan ook een echte internetsport geworden. Iedereen kan het tegen iedereen opnemen.''
Brorens staat om de vijf minuten op en haalt in de aangrenzende ruimte de laatste zetten op om ze in zijn laptop in te voeren. Zijn collega van VSM Jan van Reek analyseert de gedachtegangen van mens en machine en levert Brorens kleine tekstjes en tekeningen aan.
De vraag is natuurlijk wie de tweekamp gaat winnen. Vorig jaar was Rebels 'dommere broertje' 3.0 nog te sterk voor computerschaakspecialist John van de Wiel. De grootmeester verloor met 3,5-2,5. Een enorme verrassing. ,,Nu wilden we een slimmere schaker tegen een slim programma.'' Het werd Rebel Century 4.0. Van Reek: ,,We hebben dit programma gekozen omdat de oude versie vorig jaar Van de Wiel de baas was, 4.0 een nieuwe versie betreft, en deze twee keer sneller is dan de vorige.''
Dubbele rekenkracht. Maar ook miljoenen keren rapper dan de eerste schaakcomputer in de historie: een circusartiest die verborgen in een houten doos met hendels schaakstukken bediende. Ed Schröder hoeft zelf niet in een doos te kruipen. De whizzkid uit Deventer schreef zijn eerste schaakprogramma begin jaren tachtig. Het duurde volgens eigen zeggen vier jaar voor zijn bedenksel enig niveau had, maar daarna was hij niet meer te stuiten. Inmiddels zijn de Rebel-programma's ware hersenkrakers en dat terwijl Schröder slechts een gemiddeld schaker is. ,,Ik leg het af tegen iedere computer.'' De kracht van Schröders rekenwonder schuilt vooral in de hardware. Een computer kan wel een miljoen stellingen per seconde berekenen. Een duizelingwekkend aantal dat nooit door een mens gehaald zal worden. ,,Dat scheelte enorm.''
Toch is Van Wely niet kansloos. Althans volgens kenner Jan van Reek. De derde partij is net begonnen en de stand is gelijk: 1-1. ,,Dinsdag deed Loek een onverstandige zet, waardoor hij de partij verloor. Een dag later was hij de computer te slim af. Hij verzon een lokzet. Hij beantwoordde een stelling van de computer niet met de sterkst mogelijke tegenzet, maar met een oplossing die slechts een fractie minder was. Daardoor raakte de computer van slag. Het machine maakte een ernstige fout en Van Wely trok de stand gelijk.'' Nu moeten we niet denken dat een paar simpele lokzetten genoeg zijn om de match te winnen. Van Reek: ,,De tijd dat een schaakprogramma meteen crashte bij een trucje ligt ver achter ons.''
Geen loze kreet, bewijst Rebel een paar uur later. De computer verslaat Van Wely opnieuw en leidt de confrontatie met 2-1. Van Reek moet er eigenlijk niet aan denken dat de machine gaat winnen. Bites die hersencellen foppen. Waar moet dat heen? Van Reek windt er geen doekjes om. ,,Dat betekent het einde van het schaken.''