Zelfs computerkillers hebben het met zwart lastig
Johan van Mil
STAAT WIT beter in de beginstelling? Als statistieken de waarheid in pacht hebben, wel. Met de huidige databasesystemen valt eenvoudig vast te stellen dat over één miljoen partijen de witspelers tot een score van ongeveer 56 procent komen.
Volgens de Hongaarse grootmeester Andras Adorján is het echter louter een kwestie van psychologie. Volgens hem is puur doemdenken de reden dat zwartspelers al vanaf het begin in de verdediging gaan en zich op voorhand tevreden stellen met gelijk spel. Hij heeft een boekenreeks uitgebracht onder de naam Black is ok, waarin hij tracht aan te tonen dat zwart in allerlei openingsvarianten volwaardig spel heeft. De meeste topspelers zijn het echter niet met hem eens. Zelfs ex-wereldkampioen Anatoli Karpov speelde met zwart tegen bijna iedereen remise, om in zijn witpartijen een grote plusscore op te bouwen.
Interessant is zoals altijd de visie van David Bronstein. Volgens hem is het witte voordeel niet objectief van aard, maar kun je als witspeler de voorzet gebruiken om je favoriete speltype op het bord te krijgen. Dat kan natuurlijk een slok op een borrel schelen. Als je een aanvalsspeler kunt dwingen tot een moeizame laveerpartij, heb je al een bijzonder gunstige uitgangspositie. Met zwart is het tegen 1. e2-e4 echter niet eenvoudig open en scherp spel te vermijden.
Deze gedachten kwamen weer bij mij naar boven toen ik de eerste drie partijen van de match tussen Loek van Wely, Nederlands sterkste grootmeester, en het computerprogramma Rebel Century 4.0 naspeelde. In Maastricht ontmoeten mens en machine elkaar voor een match over vier partijen. Nu is een computerprogramma een heel specifieke schaakspeler. Hij 'denkt' namelijk niet zoals wij dat plegen te doen, maar hij telt en rekent. Juist tegen een computer is het dus van het grootste belang de juiste stelling op het bord te krijgen: één waarin algemeen spelinzicht belangrijker is dan rekenwerk. Geheel volgens de mening van Bronstein blijkt dat met wit heel wat eenvoudiger te zijn dan met zwart.
De organisatie in Maastricht, Chess Events Maastricht Foundation, heeft heel sportief voor de tweede achtereenvolgende keer een echte 'computerkiller' uitgenodigd. Vorig jaar was dat John van der Wiel, meervoudig winnaar van het 'Aegon mens tegen computer-toernooi', dit jaar dus Van Wely, die in het beruchte NK 2000 korte metten maakte met FritzSSS, het deelnemende computerprogramma. Van der Wiel verloor nogal verrassend met 3½-2½ en ook Van Wely staat na drie van de vier partijen met 2-1 achter.
Om op de invloed van de kleur terug te komen: na vier partijen van Van Wely tegen Fritz + Rebel staat het 4-0 voor wit. Van Wely won twee keer kinderlijk eenvoudig met wit, maar met zwart raakte hij in gecompliceerde partijen op cruciale momenten de draad kwijt en verloor hij. Wel had hij de tendens kunnen doorbreken door in de eerste matchpartij een remiseaanbod van programmeur Ed Schröder aan te nemen, maar hij dacht dat hem weinig kon gebeuren en liet zich toch nog flessen. Dat gebeurde als volgt:
Als u dit leest, is ook de vierde en laatste matchpartij inmiddels gespeeld. Mijn prognose is winst voor witspeler Van Wely en een einduitslag van 2-2. De strijd tussen mens en machine is nog niet ten einde.