Stellwagen overtuigend met computers
Eric van Reem
Van 10 tot en met 13 mei organiseerde de Stichting Chess Events Maastricht een match tussen Loek van Wely en Daniel Stellwagen in de multimedia-bibliotheek in het Centre Céramique in Maastricht. De spelers mochten tijdens de match gebruik maken van computers en sterke schaaksoftware van sponsor ChessBase. De enorme openingsboeken en databases konden echter alleen in de eerste twee partijen worden gebruikt, daar in de laatste twee match partijen shuffle chess werd gespeeld.
Na zijn nederlaag tegen supercomputer Deep Blue in 1996 besprak Gary Kasparov met Frederic Friedel van ChessBase de mogelijkheid samen met de computer tegen een ander mens-computer team te spelen. De speler mag daarbij tijdens de partij gebruik maken van databases en schaakengines om varianten te controleren. De bedenktijd moest volgens Kasparov beperkt worden tot één uur voor de hele partij, om de sportieve strijd aan het bord te behouden. In 1998 speelde Kasparov de eerste Advanced Chess Match tegen de Bulgaar Veselin Topalov in het Spaanse Léon. De match eindigde in een 3-3 gelijkspel.
Dat was de eerste en tevens laatste Advanced Chess match van Kasparov. De geplande match tegen Vishy Anand ging een jaar later niet door, omdat de Rus ruziede met de organisatie. Ex-wereldkampioen Anatoli Karpov nam de plaats in van Kasparov en verloor kansloos met 5-1 van de ervaren computergebruiker Anand. Karpov had in 1999 zelfs grote problemen met het gebruik van de muis en wist zich geen raad met de geavanceerde schaaksoftware van ChessBase. Geen wonder, als je pas twee uur voor de partij het programma ChessBase leert kennen, zoals Frederic Friedel beschreef in een artikel in het Duitse vakblad Computerschach und Spiele.
Anand won tevens de toernooien van Léon in 2000 en 2001. Pas in 2002 verloor de Indiër zijn eerste Advanced Chess Match: wereldkampioen Vladimir Kramnik bleek te sterk te zijn. In hetzelfde jaar, in augustus 2002, speelden de grootmeesters Anand en Svidler een handicap Advanced Chess Match in het kader van de Chess Classic in Mainz. Zij moesten het met een langzame laptop opnemen tegen twee prominente amateurs, die met supersnelle computers mochten spelen. De grootmeesters wonnen eenvoudig. Daar professionals en amateurs na de partijen klaagden dat meer tijd nodig is om verschillende varianten met de computer te berekenen, lag het voor de hand Advanced Chess met lange bedenktijden te proberen.
De stichting Chess Events Maastricht, die na de spannende matches Van der Wiel-Rebel in 2001, Van Wely-Rebel in 2002 en Hiarcs-Bareev in 2003 wel eens wat anders wilde dan een mens-machine match, pakte het idee op en organiseerde begin februari 2004 de match tussen de talenten Daniel Stellwagen en David Baramidze, een in Dortmund wonende Georgisch talent. De combinatie computer + lange bedenktijd werd Complete Chess genoemd. Stellwagen won de match met 2.5 - 1.5
Voor de tweekamp werd gevreesd dat de jongelingen bloedeloze computerremises op het bord zouden zetten, maar het tegendeel bleek het geval: drie van de vier partijen eindigden in een beslissing. Dit jaar mocht Stellwagen het in het Centre Céramique opnemen tegen een veel sterkere tegenstander, Nederlands kampioen Loek van Wely. Zou de jonge scheikundestudent uit Soest de 150 punten verschil in Elo middels handig gebruik van de computer kunnen compenseren?
Eigenwijs
De spelers kregen identieke computers en mochten programma's van sponsor ChessBase gebruiken. Tijdens de partijen gebruikte Van Wely veelvuldig zijn lievelingsprogramma Junior, het Israëlische programma van Amir Ban en Shay Bushinsky, en Shredder 9, de onbetwiste nummer 1 op computerschaakgebied van de Duitse programmeur Stefan Meyer-Kahlen. Stellwagen vertrouwde veelal op Fritz, het programma van onze landgenoot Frans Morsch, en keek af en toe met Junior naar de stelling: "Ik weet dat Loek graag met Junior werkt en dan is het handig om af en toe even te kijken hoe hij zijn stelling inschatte," In de eerste partij ging van Wely lelijk in de fout, ondanks waarschuwingen van zijn digitale partner.
Van Wely bekende na de partij dat hij zich had verrekend en in de waan verkeerde twee lopers voor een toren te veroveren terwijl hij in werkelijkheid slechts één stuk incasseerde: "Natuurlijk werd ik gewaarschuwd door de computer, maar soms ben ik eigenwijs. Ik meende zeker te zijn van mijn zaak en dacht dat de stelling te moeilijk was voor een computer".
Shuffle Chess
Voor het tweede deel van de minimatch hadden de organisatoren nog een verrassing paraat. Met de hulp van de computers moesten twee partijen shuffle chess worden gespeeld. De stelling in de derde en vierde partij werd gespeeld, werd al op de eerste dag uitgeloot, zodat de spelers een paar dagen de tijd hadden om een strategie te bedenken.
Al in 1792 werd een vorm van shuffle chess genoemd in een schaakboek van de Nederlandse generaal graaf Philip Julius van Zuylen van Nijevelt. Hij had een hekel aan openingen "met al die vervelende, steeds terugkerende patronen". Zo kwam hij op het idee om de opstelling van de stukken door het lot te laten bepalen. "Dat levert een enorme hoeveelheid verschillende stellingen op, met als gevolg dat niemand ze meer van tevoren kan bestuderen", aldus de graaf.
In 1851 werd een van de eerste shuffle chess partijen in het Duitse Baden-Baden gespeeld door Baron van der Hoeven en Baron von Heydebrand und der Lasa. Een jaar later won dezelfde Baron van der Hoeven, een neef van Van Zuylen van Nijevelt, het eerste random chess toernooi dat gespeeld werd in Amsterdam. Deze schaakvariant, die met enige fantasie "Van Zuylen van Nijevelt van der Hoeven shuffle chess" kan worden genoemd, werd gespeeld in Maastricht, omdat de software van ChessBase de rokaderegels die in het steeds populairder wordende Chess960 worden gebruikt nog niet kan uitvoeren.
Dit was de beginstelling van de derde en vierde partij:
Na de partij kwamen de spelers tot de conclusie dat het voor wit niet eenvoudig is met voordeel uit de opening te komen. In de laatste partij koos Stellwagen een opzet die in de post-mortem van de derde partij niet aan de orde was gekomen. Stellwagen kreeg voordeel en besliste de partij met een fraaie paardmanoeuvre.
Deze match was volgens Van Wely erg zwaar. "Het is veel vermoeiender dan een gewone partij. Normaliter ontlaad je de spanning af en toe met een korte wandeling door de toernooizaal maar nu zit ik min of meer onafgebroken door de verschillende programma's te klikken". Stellwagen daarentegen wende zijn hoofd regelmatig van zijn computerscherm af en bekeek de stelling op het bord nauwkeurig om eigen ideeën te bedenken. Blijkbaar is het gezien de einduitslag niet altijd zinvol de aanbevelingen van de computer te volgen.