Schaker is soms nog eigenwijzer dan computer
SCHAKEN / Gert Ligterink
Is het mogelijk een schaakpartij te spelen die vrij van fouten is? Misschien in de war geraakt door zijn nederlaag tegen het computerprogramma Deep Blue, dacht Gari Kasparov in 1998 van wel. Als mens en machine tijdens een partij eendrachtig zouden samenwerken, lag de perfectie binnen handbereik.
Advanced Chess noemde Kasparov de liaison tussen schaker en computer waarbij tijdens een partij alles is toegestaan. In de opening staat een databank met miljoenen partijen ter beschikking en in het middenspel kunnen de zetten worden voorgelegd aan rekenmonsters als Fritz en Junior, programma's die sterker spelen dan 99,9 procent van de menselijke schakers.
De eerste Advanced Chess match vond zeven jaar geleden plaats in Leon tussen Kasparov en de Bulgaar Topalov. De 3-3 eindstand doet zes volmaakte remises vermoeden maar niets was minder waar. Beide grootmeesters wonnen tweemaal en foutloos was het vertoonde spel allerminst. Zo speelde Topalov in een van zijn verliespartijen een deerniswekkende, door Fritz voorgestelde zet die onder gewone omstandigheden nooit uit zijn vingers zou zijn gekomen.
De reacties waren niet bijster positief. Jan Timman schreef in New in Chess een vlammend stuk waarin hij de vloer aanveegde met het experiment. Hij noemde Advanced Chess dodelijk voor de creativiteit van de schaker en sportief volstrekt oninteressant. Topalov, zo stelde Timman, zou veel beter hebben gespeeld als hij geen last had gehad van zijn opdringerige assistent.
Ondanks de kritiek ging Leon nog vier jaar door met Advanced Chess, zij het zonder Kasparov die snel ruzie kreeg met de organisatoren. Het leukst was de tweekamp Anand - Karpov in 1999. Anand won met 5-1 van een hulpeloze digibeet die na een paar wanhopige muisklikken besloot geen gebruik meer te maken van de computer. Hij probeerde het op eigen kracht en ging roemloos tenonder. In 2003 hadden de Spanjaarden er genoeg van. Sindsdien wordt in Leon elk jaar een mooi klassiek toernooi gehouden.
Een pijnloze dood leek in zicht voor Advanced Chess tot computerliefhebbers in Maastricht Kasparovs hersenspinsel weer oppakten. Vorig jaar organiseerden ze een korte AC-tweekamp tussen Daniël Stellwagen en de Duitse jeugdkampioen David Baramidze en dit jaar is Loek van Wely Stellwagens tegenstander in de stadsbibliotheek in het Centre Ceramique.
Het is even schrikken voor de argeloze toeschouwer die op de ontmoeting is afgekomen. Een vierkant bord met houten stukken ligt op tafel maar daarmee houdt de overeenkomst met een traditionele schaakpartij op. De grootmeesters keuren het bord alleen een blik waardig als ze een zet uitvoeren. Schuin tegenover elkaar gezeten, turen ze de rest van de tijd naar hun beeldscherm, op zoek naar de bevestiging van hun ideeën door de almachtige machine.
Van Karpov-achtige onhandigheid is bij deze spelers geen sprake. Beiden zijn zeer vertrouwd met de verschillende programma's die ze ook gebruiken bij hun voorbereiding op gewone toernooien. Vooral Stellwagen is razendsnel. Moeiteloos schakelt hij in een paar seconden over van Fritz naar Shredder en weer terug.
Twee partijen zijn inmiddels achter de rug. De tweede, een kalme remise, kan snel worden vergeten maar over de eerste partij zal nog lang worden gesproken. Van Wely verloor door een enorme blunder die volgens Advanded Chess-aartsvader Kasparov nu juist nooit meer zouden voorkomen.
Met enige gêne bekent Van Wely dat hij zich gruwelijk had verrekend en in de waan verkeerde twee lopers voor een toren te veroveren terwijl hij in werkelijkheid slechts één stuk incasseerde: "Natuurlijk werd ik gewaarschuwd door mijn hulpje maar soms ben ik eigenwijs. Ik meende zeker te zijn van mijn zaak en dacht dat de stelling te moeilijk was voor een computer".
De speciale omstandigheden zijn volgens Van Wely loodzwaar. "Het is echt veel vermoeiender dan een gewone partij. Normaliter ontlaad je de spanning af en toe met een korte wandeling door de toernooizaal maar nu zit ik min of meer onafgebroken door de verschillende programma's te klikken. Ik ben bang dat ik vrijdag na de laatste partij helemaal stuk zit".
Stellwagen, die vorig jaar in Maastricht belangrijke ervaring opdeed met Advanced Chess, denkt er net zo over. "Vanaf de eerste zet moet je er bovenop zitten en mag je geen moment verslappen. Een matig verlopen opening is bijna altijd fataal. Computers mogen dan handig kunnen verdedigen, je tegenstander ziet hun vondsten ook op zijn beeldscherm aankomen. Vrijwel zeker zal hij op tijd passende maatregelen nemen."
Nog ontheemder zullen de spelers zich voelen tijdens de twee laatste partijen van de tweekamp. Die worden gespeeld volgens de Fischer Random-formule waarbij de positie van de acht stukken op de onderste rij door loting wordt bepaald. Klassieke openingsvoorbereiding is zinloos, de spelers zijn geheel op zich zelf aangewezen. En op hun electronische assistenten natuurlijk.
Fischer Random is de enige vorm van schaken waarmee de elfde wereldkampioen uit de geschiedenis zich de laatste jaren heeft bezig gehouden. Fischer noemde zijn vinding de redding voor de menselijke schaker in zijn strijd tegen de oprukkende computer. Maar het is de vraag of hij gelijk had. Vandaag en morgen zou best eens kunnen blijken dat juist Het Beest zich in de ongewone beginfase van de partij als een vis in het water voelt.